Wanneer was jouw laatste rite of passage?

15 medereizigers, 8 Bedoeïenen en 15 kamelen.

Een bijzonder gezelschap, trekkend door de Egyptische Sinaï-woestijn.

In stilte.

In zeven dagen trokken we samen door de warmte en kou (in de nachten) van de woestijn. Waar ik voornamelijk zand verwachtte, werd ik bijna elke dag verrast door een ander type landschap. Met bergen en stenen in ontelbaar verschillende kleuren.

De woestijn is een bron van rust en eenvoud. Er is weinig en toch ook heel veel. Ze is prachtig en tegelijk verraderlijk gevaarlijk.

Het was een verademing om onze Bedoeïene vrienden zo één te zien met de woestijn.

Dichtbij de natuur, hun natuur.

Deze woestijntocht was mijn rite of passage.

Rite of passage

Misschien ben je bekend met deze term, misschien is het nieuw voor je. Een rite of passage is iets heel, heel ouds. We zouden het ook kunnen omschrijven als een overgangsritueel van een levensfase.

Enkele jaren terug volgde ik een workshop waarin het ontwerpen van rites of passage centraal stond. Ik weet nog dat ik me toen realiseerde hoe wij in het westen zijn vergeten om rituelen toe te passen in ons leven.

We leven onze levens in een lineaire sneltrein die maar doordendert. Er is nauwelijks meer ruimte voor markeringen, gebeurtenissen of veranderende levensfasen.

Natuurlijk kennen we de geboorte, het overlijden, de verjaardag en het huwelijk. Maar in het leven zijn zoveel meer overgangsfasen. Soms heel klein, soms heel groot.

Wanneer staan we echt met aandacht stil bij een transitie in ons leven?

Jongens die mannen worden.

Meisjes die vrouwen worden.

Seizoenen die wisselen.

Ons werk dat verandert.

Relaties die door verschillende fasen gaan.

Hoe ziet jouw wereld eruit als je met aandacht kijkt naar jouw overgangsrituelen?

Hoe geef je vorm aan een rite of passage?

Om eerlijk te zijn, ik was het hele rite of passage-verhaal vergeten. De afgelopen twee jaar waren voor mij persoonlijk uitdagende jaren. Een heel groot hoofdstuk moest worden afgesloten, zeventien jaar een sociale onderneming runnen, gevolgd door een faillissement. Er diende zich een liminale fase aan.

Tijd om te rouwen, tijd om te verwerken en tijd om mezelf opnieuw te gaan vinden. Mijn verwachting was dat ik dit proces binnen enkele maanden zou doorlopen, maar het bleken twee volle jaren te zijn. Allerlei praktische zaken waardoor ik de YouBeDo-fase maar niet kon afronden, ervaringen en overtuigingen die me maar bezig bleven houden.

De luminale fase leek eindeloos.

Tot ik besloot om een woestijntocht te maken.

Ik had een gesprek met Hans Wopereis over wat andere zaken, toen hij terloops vertelde dat hij woestijntochten organiseerde. Na die zin wist ik: ik ga mee. Ik zag de woestijntocht in één keer als markering van het einde van die liminale fase. Na al dat wachten voelde het als de regie nemen. Handen aan het stuur.

Er speelden nog allerlei praktische zaken rond de afwikkeling van het faillissement. Talloze open eindjes die maar geen opvolging kregen. Maar nu was er een datum, een datum voor vertrek richting de woestijn.

Zeven dagen in stilte door de Sinaï-woestijn, met 15 medereizigers, 8 Bedoeïenen en 15 kamelen.

De tijd voor een rite of passage was vrijgemaakt.

En toen gebeurde er iets wonderlijks. Na het vastleggen van die datum begonnen er in de 'echte' wereld allerlei zaken te bewegen. Het faillissement werd afgewikkeld. Lastige gesprekken werden gevoerd. Oud zeer kon worden verwerkt. Het leek erop dat alles meebewoog richting de woestijn.

De intentie zelf, het bewuste besluit om een overgang te markeren, is al het begin van de overgang. Niet de woestijn. De woestijn was de bevestiging. Het ritueel begint op het moment dat je zegt: hier trek ik een lijn. Dat heeft niets met een woestijn te maken. Het feit dat ik die lijn ‘pas’ na twee jaar kon trekken heeft me aan het denken gezet. Had ik dit ook eerder kunnen doen? Mijn gevoel zegt van niet, mijn ratio vind van wel ;-). Maar het is wat het is.

Het was een moment van besef. Een moment waarop ik zag hoe belangrijk het is om bewust en met aandacht rituelen te bouwen voor overgangsfasen. Iets wat ik was vergeten, maar wat de woestijn weer wakker heeft gemaakt.

Maar hoe ontwerp je zo'n rite of passage voor jezelf?

Ik geloof dat je dit helemaal zelf kunt bepalen. Natuurlijk is het handig om een bepaald framework of een aantal stappen te gebruiken, en de volgorde die ik hieronder deel is daarin belangrijk. Maar de vorm, de details, het ritueel, dat bepaal je zelf. Het gaat om de betekenis die jij eraan ontleent.

Hieronder neem ik je mee door drie fasen van de rite of passage, gekoppeld aan mijn eigen thema en de woestijnreis ter illustratie om een beeld te vormen.

Mijn thema was: de afronding van een levensfase waarin zeventien jaar sociaal ondernemerschap in de vorm van YouBeDo centraal heeft gestaan.

3 stappen voor het ontwerpen van je eigen rite of passage

Fase 1: De afzondering en het stilstaan

Als je jouw onderwerp hebt gekozen, is het zaak om in afzondering te gaan. Dat wil zeggen: je zoekt een plek op die je uit je dagelijkse stroom haalt. Ergens waar je tot rust kunt komen en even niet bereikbaar bent. Een dag in de natuur, een klooster, de woestijn. Wat bij jou past.

Voor mij werd dit uiteindelijk de woestijntocht. Ik weet nog hoe het voelde toen op de eerste dag het gsm-signaal verdween. Geen berichten meer, geen nieuws, geen contact met thuis. Alleen de voetstappen van de kamelen voor me en de stilte die langzaam groter werd. Pas toen begreep ik hoe luid het daarvoor was geweest. Die eerste uren waren onrustig door de rust, hoe gek dat ook klinkt. Maar het werd rustiger, de afzondering deed haar werk gewoon, zonder dat ik er iets voor hoefde te doen.

Jouw afzondering hoeft geen woestijn te zijn. Kies een omgeving die je rust brengt, een omgeving waar je je telefoon uit kunt zetten. Waar je de tijd en aandacht echt voor jezelf kunt vrij maken.

Alleen of samen

Een belangrijk aspect: doe je een rite of passage alleen of samen? Mijn persoonlijk advies is om gelijkgestemden op te zoeken om dit ritueel vorm te geven. Er zit zoveel kracht in dit proces samen te doorlopen. Je kunt ook helen door de ogen en de ervaring van de ander.

Ik heb zulke mooie uitwisselingen gehad met de 15 medereizigers in de woestijn. Via gezamenlijk lichaamswerk, het delen van verhalen bij een vuurtje en samen zingen onder de sterrenhemel. Ik snap dat er niet altijd een woestijnreis in je agenda past.

Maar samen met gelijkgestemden ergens een dag inplannen, in de natuur met een kampvuurtje, dat kan al meer dan genoeg zijn. Dit is hoe we het 'vroeger' deden. Maak het niet te ingewikkeld. Vraag bekenden, maak er een vast ritueel van met je beste vrienden en/of vriendinnen. We doen al zoveel in ons eentje. Hoe mooi is het als dit soort processen vanuit het samen kan ontstaan.

Lukt dit niet of wil je de rite of passage in je eentje doorlopen, dat kan natuurlijk ook. De keuze is aan jou.

Fase 2: De transitie, van het oude naar het nieuwe

De transitie fase bestaat uit verschillende elementen en de volgorde daarin is belangrijk. In deze fase neem je een moment om terug te kijken en verhalen, gevoelens en gebeurtenissen op te halen die verbonden zijn aan het onderwerp van je rite of passage.

Het werkt vaak goed om dit op te schrijven in een notitieboekje of te delen in verhaalvorm als je dit samen met anderen uitvoert.

De uitdaging

Als je terugkijkt naar het onderwerp van je overgangsritueel, dan zit er een bepaalde, of misschien wel meerdere, uitdaging in dit levensthema.

Misschien heb je sommige overwonnen, misschien sommige nog niet. Onderzoek wat die uitdagingen zijn geweest. Waar ben je trots op, wat heb je geleerd? Wat laat je achter en wat neem je mee?

In het geval van de woestijntocht waren de eerste drie dagen gericht op het verdiepen en indalen. Terugkijken, ophalen van al het mooie en al het zware. Door te schrijven en door te delen merkte ik dat zaken die vast zaten, begonnen te bewegen. Ik werd wederom verrast door de eenvoud.

Het formuleren van de toekomst

Dit is het moment om de toekomst in de ogen te kijken. Nu je de oude fase achter je gaat laten, wat mag er voor jou ontstaan? Welke fase mag er aanbreken? Wat zie je jezelf daar doen? Hoe zie je eruit? Hoe beweeg je door het leven?

Tijdens de woestijntocht ging het de laatste twee dagen voornamelijk hierover. Het oude had een plek gekregen, het nieuwe mocht ontstaan.

Je mag de droom modus aanzetten, fantaseren en tegelijk deze vergezichten omzetten in woorden op papier en verhalen om te delen. Het werkt zo verhelderend om je verlangens uit te spreken. Er woorden aan te geven.

Fase 3: De integratie

Nu je met aandacht je eigen rite of passage hebt vormgegeven, is het tijd voor de integratie. Hoe neem je alles wat eruit voortkomt mee in het dagelijks leven dat voor de deur staat?

Dit vraagt om een ritueel. Een moment waarop je bewust kiest voor een handeling die je rite of passage bekrachtigt. Maak een mooi vuurtje en verbrand je notities. Neem een duik in een koude rivier. Maak een tekening die symbool staat voor je rite of passage.

Er is geen goed of fout. Je kunt dit niet verkeerd doen. Het gaat erom dat je er je eigen betekenis aan geeft. Je hoeft het ook niet te delen met anderen.

Het gaat om jouw rite of passage.

Mijn persoonlijke integratie zat in een gezamenlijke oefening op de laatste dag van de reis. Ik moest twee elementen uit de woestijn halen: één dat het oude vertegenwoordigde en dat ik wilde achterlaten, en één dat ik mee wilde nemen naar huis, voor mijn nieuwe levensfase. Het is ongelooflijk hoe dit in zijn eenvoud werkt. Hoe je als mens zoveel betekenis kunt geven aan, in mijn geval, een zware, stekelige, grote steen die ik achterlaat in de woestijn en welke emoties daarbij vrij zijn gekomen.

De kracht van rituelen. Sterk spul, zou een goede vriend van me het noemen.

Maar waar te beginnen?

Soms is het even zoeken in welke levensfase je nu precies zit en voor welk levensthema je een rite of passage kunt ontwerpen. Soms is het erg duidelijk en staat het al tijden voor je neus ;-)

Het vraagt ook wat oefening om vaker door de lens van een rite of passage naar het leven te kijken. Mijn suggestie voor een eerste oefening?

Vandaag begint de lente. We laten de winter achter ons. De periode van terugtrekken, verstillen en naar binnen keren is voorbij. De lente staat nu voor onze deur. De periode van bloei, ontwikkeling en het tot leven brengen treedt nu aan. Dit is het natuurlijke ritme.

Ik liet een steen achter in de woestijn. Hij ligt er nog, ergens tussen de bergen van de Sinaï, en vertegenwoordigt wat ik niet langer mee hoef te dragen. Wat ik meenam naar huis past in mijn jaszak.

Als je nu een rite of passage zou maken van jouw winter, van de overgang naar jouw lente dit jaar, wat zou jij achterlaten? En wat neem je mee?

Ik wens je een mooie lente toe!

Grz Michael